قدرت و نظریه نخبگان
پس از توضیح روشهای مختلف سازماندهی کنترل در جامعه، نهادهایی که تصمیم میگیرند جامعه چگونه باید اداره شود، مورد بررسی قرار گرفتند؛ یعنی ساختار قدرت دولتی. در این بخش یاد گرفتیم که قدرت دارای پایه تصمیمگیری است، زیرا قدرت به معنای توانایی انجام امور و واداشتن دیگران به انجام کاری است که آنها ممکن است نخواهند انجام دهند، از طریق تشویق و تنبیه. بنابراین میتوان گفت قدرت صرفاً در سطح دولت وجود ندارد و برای تحلیل هر رابطه قدرتی لازم است نگاه کنیم چه کسانی دارای قدرت هستند، نه چه کسانی هیچ قدرتی ندارند. همه ما مقداری قدرت داریم؛ مسئله درجه آن است: چه کسی بیش از من قدرت دارد و چه کسی بیشترین قدرت را دارد؟
در ادامه مطالعه، به موضوع نخبگان رسیدیم. در این بخش اشاره شد که در هر جامعهای، چه توسعهیافته و چه توسعهنیافته، دو گروه وجود دارند: گروهی که حکومت میکند، یعنی اقلیت سازمانیافته، و گروهی که تحت حکومت است، یعنی اکثریت غیرسازمانیافته. در جامعه مدرن، با توجه به افزایش شرکتهای بزرگ، تأسیس اتحادیههای کارگری و توسعه احزاب سیاسی، طبقه حاکم ترکیبی از پایههای نهادی و طبقاتی است.
در بحثها نیز بیان شد که در جامعه معاصر بدون مشروعیت، هیچ دولتی نمیتواند پایدار بماند. تنها راه دستیابی به مشروعیت، وجود نظام حزبی است که میتوان آن را بهعنوان نخبگان دموکراتیک توصیف کرد. زیرا این سیستم امکان مشارکت سازمانیافته و مشروعیتیابی را فراهم میکند. از سوی دیگر، اگر حکومتی بخواهد صرفاً از زور استفاده کند، این عملیات بسیار پرهزینه خواهد بود و تقریباً هیچکس قادر به تحمل آن نیست. برای مثال، در اتحاد جماهیر شوروی، تودهها نیاز روانشناختی به هدایت و رهبری داشتند، بدون تمایل به خودرهبری. به همین دلیل، نخبگان انقلابی آموزشدیده و حرفهای با موقعیت مرکزی در جنبش شکل گرفتند تا فعالیتهای جمعی را هماهنگ کرده و کنترل جامعه را به دست گیرند. این نخبگان، که ممکن است تنها دوازده نفر بودند و رهبری آن را لنین بر عهده داشت، از این نیاز روانشناختی بهره بردند و تماسهای افقی میان اعضای جامعه را از بین برده و آنها را با روابط عمودی میان افراد منفرد و نخبگان جایگزین کردند. این تکنیک بسیار پرهزینه است، زیرا به تعداد زیادی مأمور و تجهیزات برای کنترل نیاز دارد.
بنابراین، میتوان نتیجه گرفت که مؤثرترین روش سازماندهی قدرت و کنترل در جامعه، نخبگان دموکراتیک است، که مهمترین ویژگی آن، کمهزینهترین سیستم کنترل به شمار میآید.
