بحران نفتی دیپلماتیک بریتانیا: رقابتهای ژئوپلوتیکی معاصر آنگلو-ساکسون در خلیج فارس: آیا از آن عبرتی گرفته شده است یا تنها حاصل خیالپردازی بزرگمنشانه سرآنتونی ایدن بوده است؟

این اقدام بریتانیا پیامد تلاش مجدد فرانسه برای گسترش نفوذ خود بر ایران بود. در نتیجه، امپراتور ایران، فتحعلیشاه، برای کسب حمایت به فرانسه متوسل شد. ناپلئون نیز با میل فراوان حمایت از ایران را پذیرفت، چراکه این کشور میتوانست بهعنوان پایگاهی برای عملیات علیه هند مورد بهرهبرداری قرار گیرد6.
لرد مینتو، که به عنوان جانشین ویلسلی بهعنوان فرماندار کل هند منصوب شده بود، بلافاصله دستور داد که ژنرال سر جان مالکوم مجدداً به ایران اعزام شود. این تصمیم بهدلیل نگرانیهایی بود که از روابط فزاینده فرانسه و ایران در هند به وجود آمده بود. مأموریت اصلی مالکوم جلوگیری از استقرار نفوذ فرانسویها در ایران بود. در این دوران، نفوذ فرانسه در تهران بهطور چشمگیری افزایش یافته و به یک تهدید جدی برای منافع بریتانیا تبدیل شده بود. فرستاده بریتانیا، که از سوی امپراتور ایران پذیرفته نشده بود، به دستور مقامات ایران موظف به مذاکره با دربار ولیعهد در شیراز شد؛ ولیعهدی که حاکم فارس بود و استان فارس یکی از مناطق مهم و هممرز با خلیج فارس محسوب میشد. در پی این شرایط، نماینده بریتانیا فوراً به کلکته بازگشت و از لرد مینتو خواست تا نیرویی اعزامی به خلیج فارس فرستاده شود تا در این منطقه پایگاهی استراتژیک تأسیس گردد. ژنرال سر جان مالکوم در گزارش خود به فرماندار کل هند پیشنهاد کرد که ایجاد یک پایگاه نظامی در خلیج فارس میتواند بهعنوان یک ابزار قوی در اختیار دولت بریتانیا قرار گیرد و در نتیجه نیازی به اتکا به حمایتهای ایرانیان نخواهد بود7.
با این حال، فرماندار کل هند تصمیم گرفت تا فرستادهای دیگر به ایران اعزام کند، چرا که او اعتقاد داشت
مأموریتهای بیشتر مالکوم قادر نخواهند بود وضعیت روابط ایران و بریتانیا را بهبود بخشند. فرستاده جدید سر هارفورد جونز بود. وظیفه او ترمیم و بازسازی روابط دوجانبه انگلیس و ایران بود که در پی اقدامات مالکوم رو به وخامت گذاشته بود.
شاه ایران تمامی تعهدات پیشین خود را رد کرده و متعهد شد که از عبور نیروهای نظامی اروپایی به هند جلوگیری نماید، در ازای دریافت وعدهای برای حمایت مالی و نظامی در صورت هجوم یک قدرت اروپایی به ایران. توافق اولیهای که جونز در سال 1809 مذاکره کرد، مبنای معاهده دفاعی سال 1814 میان بریتانیا و ایران شد. دلیل بهبود ناگهانی و غیرمنتظره روابط ایران و بریتانیا این بود که تزار الکساندر اول روسیه و ناپلئون به تازگی توافق صلحی میان خود امضاء کرده بودند. از منظر تهران، اتحاد فرانسه و ایران عمدتاً بهعنوان ابزاری در سیاست ضد روسی در نظر گرفته میشد؛ بنابراین چنین تحولی در روابط میان فرانسه و روسیه باعث نگرانی و اضطراب شدید در تهران گردید. توافق فرانسه و روسیه از نظر بریتانیا در زمانی بهطور استراتژیک بسیار مناسب صورت گرفت، بهویژه که ایران در موقعیتی آسیبپذیر و ضعیف قرار داشت و در حال جنگ و خصومت آشکار با روسیه بود.

6. Ibid
7. V. CHLROL, The Middle Eastern Question or Some Political Problems of Indian Defence, (London: John Murray, 1930).

Pages: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124