بحران نفتی دیپلماتیک بریتانیا: رقابتهای ژئوپلوتیکی معاصر آنگلو-ساکسون در خلیج فارس: آیا از آن عبرتی گرفته شده است یا تنها حاصل خیالپردازی بزرگمنشانه سرآنتونی ایدن بوده است؟

بهدنبال این وضعیت، فرستاده بریتانیا، سر هارفورد جونز، بهطور ماهرانهای از شرایط ناشی از درگیری ایران با روسیه و معاهده صلح فرانسه و روسیه، موسوم به معاهده تیلست، بهرهبرداری کرد. با سقوط ناپلئون و تغییرات در وضعیت سیاسی اروپا، تحولی جدید در سیاستهای منطقهای به وقوع پیوست. روسیه جایگزین فرانسه شد و به تهدید اصلی بریتانیا برای هند تبدیل گردید8.
پیگیری اقدامات دیپلماتیک فعال بریتانیا در ایران، در دوران درگیری این کشور با روسیه، در نهایت منجر به آن شد که ایران بهطور کامل به عنوان یک قدرت مستقل باقی نماند. این تحولات در نهایت منجر به ایجاد حوزه نفوذ بریتانیا در ایران گردید که تا اواسط دهه 1950 میلادی ادامه یافت.
معاهده 1814 میان بریتانیا و ایران، که نتیجه تلاشهای دیپلماتیک سر هارفورد جونز بود، برخلاف آنچه در تهران پذیرفته شده بود و حتی بر خلاف باور برخی از تحلیلگران بریتانیایی مانند رولینسون، به این معنا نبود که بریتانیا نیز سیاست ضد روسی اتخاذ کرده باشد. تحولات بعدی بهسرعت این موضوع را روشن ساختند.
معاهده 1814 بریتانیا با ایران بلافاصله پس از معاهده صلح 1813 میان ایران و روسیه امضا شد، که در پی
خصومتهای طولانی میان دو کشور و شکست ایران در این جنگ به وقوع پیوست. معاهده صلح 1813 میان ایران و روسیه که به معاهده گلستان معروف است، منجر به از دست دادن بخش عمدهای از سواحل دریای خزر توسط ایران به نفع روسیه شد. پس از از دست دادن گرجستان در سال 1800 و بخشهای وسیعی از دریای خزر در معاهده گلستان 1813، خصومت ایران با روسیه به شدت افزایش یافت. با این حال، رغم دستاوردهای قابل توجه روسیه در این معاهده، روسیه همچنان از دستیابی به تمام خواستههای خود ناکام مانده بود. به همین دلیل، معاهده 1813 دوام چندانی نداشت و شرایط مجدد به تنش کشیده شد. در سال 1826، جنگ جدیدی میان دو کشور آغاز شد که در آن ایران مجدداً متحمل شکستهای سنگینی شد و روسیه نه تنها اراضی بیشتری تصرف کرد، بلکه تحمیل خسارات مالی سنگینی را نیز به ایران وارد ساخت. علاوه بر این، امتیازات تجاری که ایران مجبور به اعطای آنها شد، به ویژه امتیازاتی که حقوق ماورایمرزی برای اتباع روسیه ایجاد میکرد، از اهمیت ویژهای برخوردار بودند9.
دیپلماسی ایران با بریتانیا بهمنظور یافتن متحدی در مواجهه با روسیه و معاهده فاجعهبار ترکمنچای در سال 1828 که به ایران تحمیل گردید، در نهایت ایران را بهطور آشکار متوجه خطر موقعیت خود بهعنوان کشوری میان بریتانیا و روسیه ساخت. معاهده ترکمنچای که در سال 1828 با روسیه به امضاء رسید، آغازگر دوران جدیدی بود. از آن پس، ایران دیگر بهعنوان یک قدرت کاملًا مستقل که بریتانیا به آن تکیه داشت، باقی نماند.

8. Ibid
9. A.R. COLQUHOUN, Russia Against India, (London: Haper and Brothers, 1900).

Pages: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124