بحران نفتی دیپلماتیک بریتانیا: رقابتهای ژئوپلوتیکی معاصر آنگلو-ساکسون در خلیج فارس: آیا از آن عبرتی گرفته شده است یا تنها حاصل خیالپردازی بزرگمنشانه سرآنتونی ایدن بوده است؟

دولت ایران مصمم بود که نیروهای شوروی را از کشور خارج کند و برای تحقق این هدف، حاضر به ارائه برخی امتیازات شد. در تاریخ 4 آوریل 1946، توافقی در تهران به امضا رسید که به موجب آن، امتیاز استخراج نفت به شرکتی واگذار شد که 51 درصد سهام آن تحت مالکیت دولت شوروی قرار داشت. بااینحال، این امتیاز طبق قانون مصوب سال 1944 که به ابتکار دکتر مصدق به تصویب رسیده بود، نیازمند تأیید مجلس شورای ملی بود.
تا زمانی که موضوع در تاریخ 22 اکتبر 1946 به مجلس شورای ملی ارجاع شد، وضعیت در آذربایجان تغییر کرده بود. نیروهای شوروی نهایتاً از ایران خارج شدند و دولت ایران اقدامات قاطعی را برای سرکوب رژیم خودمختار و بازگرداندن اقتدار دولت مرکزی به اجرا گذاشت. امتیاز نفتی در مجلس با 102 رای مخالف و تنها 2 رای موافق رد گردید.
در همین راستا، قانونی به تصویب رسید که سیاست نفتی ملی کشور را مشخص میکرد. این قانون شامل بندهای زیر بود:
)الف( مذاکرات با اتحاد جماهیر شوروی در خصوص اعطای امتیاز نفتی لغو و بیاعتبار اعلام گردید.
)ب( از این پس هیچگونه امتیاز نفتی به کشورهای خارجی اعطا نخواهد شد و همچنین از شرکای خارجی برای عملیات اکتشافی نفت استفاده نخواهد شد.
)ج( ایران بهطور انحصاری مسئول تأمین مالی و اجرای برنامههای اکتشاف نفت خود خواهد بود؛ در صورت دستیابی به کشفیات نفتی تجاری در طی پنج سال، دولت ممکن است وارد مذاکره برای فروش نفت به اتحاد جماهیر شوروی گردد.
)د( دولت موظف بود با دارندگان امتیازهای موجود مذاکره کرده و از حقوق ملی کشور در زمینه نفت محافظت نماید.
پس از بروز اختلافات ایران با اتحاد جماهیر شوروی در زمینه نفت، در سال 1947 درخواستهای مقدماتی در ایران برای بازنگری در توافقنامه 1933 که پیشتر به آن اشاره شد، مطرح گردید6.
قبل از ادامه بحث، ضروری است که گزارشی مختصر از رویدادهای منتهی به بحران 1951 ارائه شود. این رویدادها شامل دوره پیش از جنگ، دوران جنگ جهانی دوم و پس از آن هستند. دلیل این امر آن است که با پرداختن به این موارد، میتوان به درک بهتری از زمینههای بحران پیشآمده برای دولت بریتانیا در ارتباط با شرکت، نفت ایران و انگلیس(AIOC) بزرگترین سرمایهگذاری خارجی بریتانیا و مهمترین منافع این کشور در خلیج فارس، دست یافت.

6. F. ESHARAKI, Development of the Iranian Oil Industry: International and Domestic Aspects, (London: Praeger Publishers, 1976), Chapter 3.

Pages: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124