زمینههای فوری بحران ملی شدن شرکت نفت انگلیس- ایران (Anglo- Iranian): روابط بریتانیا و ایران
در ادبیات و تاریخ، نمونههای بسیاری از این مظنون مشهور و آشنا را میتوان یافت. توسیدیدس در تاریخ خود از جنگ پلوپوزی، گفتگوی معروف میان آتنیها هِلانیها را در شانزدهمین سال جنگ با اسپارت، با جزئیات شرح میدهد:
«هنگامی که از آتنیها پرسیده شد که چرا قصد تصرف هِلوس را دارند، آنان پاسخ دادند که این امر «قانون طبیعت» است که قوی بر ضعیف چیره شود، به همین پاسخ برای توجیه آن کفایت میکند.»۳
توماس هابز در کتاب «لویاتان»، کسب و اکتساب را بهعنوان نخستین علت اصلی نزاع معرفی میکند:
«در طبیعت انسان، سه علت اصلی برای نزاع یافت میشود. اول، رقابت؛ دوم، بیاعتمادی؛ سوم؛ شهوت جلال. نخستین عامل انسان را به طمع تسخیر برای کسب منافع ادار میکند؛ دومین عامل برای تامین ایمنی؛ و سومین عامل برای کسب شهرت و اعتبار.» ۴
منافع بریتانیا شامل نقش جهانی آن بود، نقشی که به معنای قدرت و نفوذ سیاسی میباشد. سرمایهگذاریهای گسترده و مستحکم، تجارت، فرهنگ، شیوه زندگی و اعتبار امپراتوری، عواملی بودند که بخش عمدهای از جایگاه جهانی بریتانیا بر آنها استوار بود. علاوه بر این، منافع نظامی و دفاعی نیز ز اهمیت ویژهای برخوردار بودند. همه این عوامل به یک عامل اساسی (اگر نه مهمترین عامل) مرتبط میشوند؛ و آن عامل، عامل اقتصادی بود.
بریتانیا و ایران
