زمینههای فوری بحران ملی شدن شرکت نفت انگلیس- ایران (Anglo- Iranian): روابط بریتانیا و ایران
توسعهای که به موجب آن کشتیها میتوانستند به جای زغال سنگ با نفت سوخت رسانی کنند، در زمان مناسبی رخ داد و بدین ترتیب توجه دولت بریتانیا را به خود جلب کرد. با در نظر گرفتن اولویت بالای دولت بریتانیا در تامین امنیت دریا نقشی که نفت میتوانست در این زمینه ایفا کند، همچنین با توجه به مزایای دیگر نفت نظیر قیر (برای ساخت جادهها) و روغن روان کننده، نفت به عنوان یک ماده اولیه حیاتی از نظر اجتماعی، صنعتی و استراتژیک برای هر دولت مدرن به شمار آمد. بر این اساس، سیاستهای سریع و موثری در خصوص دسترسی به منافع نفتی تدوین شد.
به دلیل عدم وجود منافع نفتی بومی در بریتانیا و به طور کلی در هیچ یک از سرزمینهای تحت حاکمیت امپراتوری بریتانیا تا آن زمان، کشف منابع نفتی در ایران به مسئلهای کلیدی در سیاست خارجی بریتانیا تبدیل شد که بیش از نیم قرن از قرن بیستم را تحت تاثیر قرار داد.
در ۲۸ مه ۱۹۰۱، ویلیام ناکس دارسی، انگلیسی که در دوران کودکی به همراه پدرش به استرالیا مهاجرت کرده بود، در آنجا ثروت فراوانی اندوخته و سپس به بریتانیا بازگشته بود، با دولت ایران قراردادی برای استخراج نفت ایران امضا کرد. در سال ۱۹۰۹، شرکت نفت انگلیس ایران (APOC) تاسیس شد که از سال ۱۹۱۴ ولت بریتانیا به عنوان سهامدار عمده آن شناخته میشد و مالک ۵۵% از سهام و ۵۲% از حقوق رای بود. این شرکت بزرگترین بنگاه بریتانیایی در خارج از کشور به شمار میرفت و مهمترین منافع بریتانیا در خلیج فارس را نمایندگی میکرد.
این چرچیل بود که نقش عمدهای در تبدیل نیروی دریایی سلطنتی از زغال سنگ به نفت ایفا کرد. علاوه بر این، چرچیل نقش حیاتی در خرید اکثریت سهام شرکت نفت ایران و انگلیس توسط دولت بریتانیا داشت.
از نظر سیاسی، مهمترین کشور منطقه خلیج فارس، ایران بود. 11 این کشور پرجمعیتترین دولت منطقه و یک پادشاهی مشروط به شمار میرفت. ایران با منابع طبیعی فراوان، مساحتی بیش از دو برابر فرانسه، و دومین تمدن کهن پیوسته جهان با سابقه امپراتوری طولانی، به «جواهر» صنعت نفت بریتانیا تبدیل شد.
در طول جنگ جهانی دوم، شرکت نفت انگلیس و ایران نقش حیاتی ایفا کرد. پس از حمله ژاپن به ایالات متحده در ۷ دسامبر ۱۹۱۴ و گسترش تسلط آن بر بیشتر مناطق جنوب شرقی آسیا، این شرکت به منبع اصلی محصولات نفتی برای تامین نیازهای جنگی متفقین در هند و حوزه اقیانوس آرام تبدیل شد. در سال ۱۹۴۵، تولید نفت در ایران به ۱۹.۲ میلیون تن رسید که به طور قابل توجهی فراتر از رکود پیش از جنگ، معادل ۱۰.۲ میلیون تن بود. 12
