ملّی‌سازی شرکت نفت انگلیس–ایران و پایانِ سیادت (برتری) بریتانیا در خاورمیانه: یک ناکامی بریتانیایی و تولد بریتیش پترولیوم (BP Ltd.)
زمانی که انتونی ایدن در تاریخ 12 آوریل در مجلس عوام از مأموریت این هیئت در تهران خبر داد، هربرت موریسون، وزیر امور خارجه دولت کارگری، از این فرصت استفاده کرده و اظهار داشت:
«بهتر است این مسائل در زمان مناسب از طریق گفت‌وگوهای دوستانه حل‌وفصل شوند، نه اینکه با توسل به جنگ و زور به دنبال حل آن‌ها باشیم. اگر ما تلاش می‌کردیم این مسائل را با قوه قهریه حل کنیم، چنین اظهاراتی امروز امکان‌پذیر نبود».10
در تاریخ 14 آوریل 1954، مذاکرات رسمی آغاز شد. مذاکرات تا میانه ماه مه ادامه یافت، زمانی که سه مذاکره کننده به‌طور ناگهانی برای مشاوره به لندن بازگشتند.11 مشکل اصلی در خصوص نحوه مدیریت مؤثر میادین نفتی و پالایشگاه‌ها بود و به اینکه چگونه هر توافقی می‌تواند با مفاد قانون ملی‌سازی تطابق یابد. در تاریخ 20ژوئن، مذاکره کننده‌گان دوباره در تهران حضور یافتند و پس از بررسی‌های فراوان، فرمولی پیدا شد که ایده حاکمیت دولت ایران را براورده کرده و در عین حال کنترول لازم را برای کنسرسیوم در عملیات‌ها فراهم می‌کرد.12 در تاریخ 5 آگوست 1954، کنسرسیوم بین‌المللی و هیئت ایرانی توافق کامل خود را اعلام کردند.
شرکت‌های تشکیل دهنده کنسرسیوم شامل شرکت نفت انگلیس و ایران، استاندارد اویل نیوجرسی، استاندارد اویل کالفرنیا، شرکت نفت گلف، شرکت تگزاس، ساکونی واکوم، کمپانی فرانسِز دِ پترو، و رویال داچ شل بودند. شرکت نفت انگلیس- ایران با سهم 40 درصد، رویال داچ شل با 14 درصد، کمپانی فرانسِز دِ پترو با 6 درصد و پنج شرکت نفتی بزرگ آمریکایی هرکدام با 8 درصد سهم، شامل استاندارد اویل کالفرنیا، استاندار اویل نیوجرسی، ساکونی واکوم، گلف اویل و تگزاس اویل، در این کنسرسیوم حضور داشتند.13
شرایط توافق به شرح زیر بود:
این توافق‌نامه مالکیت ایران بر صنعت نفت را به رسمیت می‌شناسد، درحالی که طبق امتیاز 1933 شرکت نفت انگلیس و ایران، مالکیت تأسیسات از سال 1993 به ایرانی‌ها منتقل می‌شد. با این حال، کنسرسیوم در عمل از تأسیسات استفاده خواهد کرد (بدون پرداخت اجاره)و این توافق‌نامه اختیارات مدیریتی مناسبی را به آن واگذار می‌کند. مدت زمان قرارداد اولیه منسزسیوم 25 سال تعیین شده است، با گزینه‌هایی برای تمدید به مدت سه دئره پنج ساله (که در مجموع 40 سال خواهد شد و تا سال 1994 ادامه خواهد داشت). عملیات‌ها در سراسر منطقه پیشین امتیاز شرکت نفت انگلیس و ایران آغاز خواهد شد (با برخی تغییرات جزئی در مرزها)؛ اما پس از 25 سال اول، مساحت نحت پوشش کنسرسیوم با هر بار تمدید قرارداد کاهش خواهد یافت، تا اینکه در دوره پنج ساله آخر، مساحت عملیات کنسرسیوم به نصف مقدار اولیه کاهش یابد.14
تمامی شرکت‌هایی که قباً ذکر شد، منافع گسترده‌ای در صنعت نقت خاورمیانه داشتند. آن‌ها شرکت‌هایی بودند که بازار آماده‌ای برای نفت ایران داشتند. روزنامه تایمز لندن نوشت: واضح است که کذاکرات دولت بریتانیا و شرکت‌های کنسزسیوم تا حد زیادی به آرزوهای ایران پاسخ داده است، بدون آنکه کنافع اساسی شرکت‌ها، اعم از قدیمی و جدید، که مسئول اجرای ترتیبات پیچیده برای بازگرداندن نفت ایران به بازارهای جهانی خواهند بود، آسیب ببینید.15
