بازگشت حزب محافظه‌کار به قدرت در ۱۹۵۱ و بحران ملی‌سازی شرکت نفت انگلیس–ایران.
در اواسط ماه مه 1952، سرتیپ هنری بایرود، معاون جدید وزیر خارجه آمریکا (جانشین جرج مکگی)، به ایران سفر کرد. او به مصدق اطلاع داد که ایالات متحده تمایلی به ادامه کمک‌های خود تحت برنامه «نقطه چهارم» ندارد، مگر آنکه ایران از درآمدهای خود به‌طور کامل بهره‌برداری کند. در این مرحله، توجه‌ها به دیوان بین‌المللی دادگستری در لاهه معطوف شد و برای مدت قابل‌توجهی هیچ تلاشی برای ازسرگیری مذاکرات نفتی صورت نگرفت. در این فاصله، مصدق دو پیروزی مهم به دست آورد: نخست، او در انتخابات پیروز شد و دوباره به مقام نخست‌وزیری بازگشت، و دوم، ایران در دعوی خود در دیوان بین‌المللی دادگستری موفق شد رأیی به نفع خود کسب کند.
هنگامی که کاردار بریتانیا تلاش کرد مصدق را متقاعد کند که پرونده اختلاف را به داوری ارجاع دهد، نخست‌وزیر ایران در تاریخ 7 اوت مجموعه‌ای از شرایط را ارائه کرد. از جمله، بازپرداخت بدهی‌های شرکت، اشاره به مبالغی که شرکت نفت ایران و انگلیس هنگام پیشنهاد “توافقنامه تکمیلی” به عنوان بدهی خود به ایران پذیرفته بود، بازپرداخت دارایی‌های مسدود شده ایران در بریتانیا، و پرداخت غرامت به دلیل تأخیر در آزادسازی این وجوه. تنها در صورتی که این شرایط برآورده می‌شد، دولت ایران آماده بود تا بر اساس قانون ملی‌سازی نفت در قالب نه ماده، مذاکراتی را با شرکت نفت ایران و انگلیس آغاز کند.
در گفتوگویی که در 14 اوت میان مصدق و کاردار بریتانیا، میدلتون، انجام شد، پس از آنکه میدلتون روشن ساخت که شرکت نفت ایران و انگلیس نمیتواند پیشنهاد دولت ایران را برای مذاکره در چارچوب قانون نه مادهای بپذیرد و پس از آنکه وی، گویی به ابتکار خود، پیشنهاد بحث‌های غیررسمی بدون پیش‌شرط را مطرح کرد، دکتر مصدق پیشنهادهای زیر را ارائه داد:
الف) او داوری توسط دیوان بین‌المللی دادگستری را پیشنهاد کرد.
ب) وی از بریتانیا درخواست کمک مالی فوری نمود.
ج) او شرکت نفت ایران و انگلیس را دعوت کرد تا درباره فروش عمده نفت ایران بر اساس شرایط تجاری مذاکره کند، که در نهایت شامل ارائه نفت رایگان با تخفیف برای جبران خسارت نیز می‌شد.49
در این میان، سفیر آمریکا، لوی هندرسون، نیز فعال بود. در 27 اوت، کاردار بریتانیا در تهران، جی. اچ. میدلتون، و سفیر آمریکا، لوی هندرسون، با دکتر مصدق، نخست‌وزیر ایران، دیدار کردند تا تلاشی دیگر برای حل بحران شرکت نفت ایران و انگلیس انجام دهند. آنتونی ایدن، وزیر امور خارجه بریتانیا، اظهار داشت:
“اگر ما از ارائه پیشنهاد جدید به دولت ایران خودداری کنیم و بر این باور باشیم که هیچ توافق رضایت‌بخشی با دکتر مصدق امکان‌پذیر نیست، خطر واقعی وجود دارد که دولت ایالات متحده به طور مستقل پیشنهادی برای کمک مالی به ایران ارائه کند تا از استقرار یک رژیم کمونیستی جلوگیری کند”.50
در 30 اوت، وینستون چرچیل و رئیس‌جمهور ترومن یادداشتی مشترک برای ایران ارسال کردند که چارچوب کلی حل‌وفصل مناقشه را ترسیم می‌کرد. در این پیشنهادهای جدید انگلو-آمریکایی، مقرر شد که مسئله غرامت شرکت نفت ایران و انگلیس به داوری سپرده شود. وزیر امور خارجه بریتانیا اظهار داشت: “ما اصولًا آمادگی داریم که مناقشه نفت را به داوری ارجاع دهیم”.51
